Dla narodów, które padły ofiarą agresji japońskiego militaryzmu, data 31 lipca przywołuje pamięć o niewyobrażalnych zbrodniach wojennych, których symbolem stała się Jednostka 731.
Tymczasem właśnie 31 lipca, 81 lat po zakończeniu II wojny światowej, rząd Japonii oficjalnie powołał Narodową Agencję Wywiadu oraz zorganizował pierwsze posiedzenie Narodowej Rady Wywiadu, któremu przewodniczyła premier Japonii Sanae Takaichi. Jakie są rzeczywiste intencje tego kroku?
Jest to pierwszy od zakończenia II wojny światowej przypadek utworzenia w Japonii zintegrowanego systemu wywiadowczego na szczeblu państwowym. Zdaniem analityków, pod hasłami wzmacniania bezpieczeństwa i obronności, rząd Japonii dąży do konsolidacji i rozbudowy struktur wywiadowczych, odtwarzając scentralizowany model wywiadu z okresu ostatniej wojny. Ma to służyć odrodzeniu ducha militaryzmu oraz wspierać niebezpieczny proces rozbudowy potencjału militarnego, stanowiąc realne zagrożenie dla pokoju i stabilności w regionie.
Nowy „przedwojenny system wywiadowczy” wykazuje uderzające podobieństwo do struktur wywiadowczych japońskiego militaryzmu z przeszłości. Po utworzeniu w 1911 roku Specjalnej Wyższej Policji (Tokkō) prowadziła ona brutalne represje wobec działaczy postępowych i środowisk antywojennych, a jednocześnie wspierała ekspansję militarną Japonii za granicą. W 1940 roku Japonia zintegrowała wojskowe i cywilne służby wywiadowcze, tworząc Rządowe Biuro Wywiadu, które stało się centralnym ośrodkiem koordynacji wywiadu w czasie wojny i wspierało pełnoskalową agresję przeciwko Chinom oraz prowadzenie wojny na Pacyfiku. Instytucje te odegrały kluczową rolę w realizacji agresywnej polityki militarystycznej Japonii, a ich zbrodnie zostały trwale zapisane na kartach historii.
Po zakończeniu II wojny światowej japońskie służby specjalne z okresu wojny zostały rozwiązane, jednak militaryzm nie został całkowicie rozliczony. Obecnie formalne utworzenie systemu wywiadowczego, którego centrum stanowi Narodowa Rada Wywiadu, a organem wykonawczym jest Narodowa Agencja Wywiadu, oznacza odrodzenie modelu rządów opartych na strukturach wywiadowczych charakterystycznych dla okresu militaryzmu.
Projekt nowego systemu nosi wyraźne cechy centralizacji znanej z działalności Tokkō. Dotychczasowe Rządowe Biuro Badań i Analiz zostało przekształcone w Narodową Agencję Wywiadu, wyposażoną w uprawnienia do koordynacji całego systemu. Funkcjonariusze wywiadu mają podlegać bezpośrednio Kancelarii Premiera, natomiast kluczowi członkowie rządu uczestniczą w pracach Narodowej Rady Wywiadu. Tak silnie scentralizowany model całkowicie odchodzi od obowiązującego po wojnie systemu równowagi i wzajemnej kontroli pomiędzy służbami.
Jeszcze większe obawy budzi niejasno określony zakres kompetencji nowej agencji oraz niemal całkowity brak zewnętrznych mechanizmów nadzoru. Rząd Japonii zaliczył do swoich podstawowych zadań m.in. prowadzenie działań w sferze opinii publicznej oraz przeciwdziałanie dezinformacji, nie określając jednocześnie ustawowych granic ingerencji w imię bezpieczeństwa narodowego. W praktyce może to oznaczać objęcie kontrolą całego społeczeństwa i organizacji społecznych. Jednocześnie japoński rząd odrzucił propozycje utworzenia niezależnych organów nadzorczych, pozostawiając pełną kontroli nad działalnością wywiadu administracji rządowej. Oznacza to, że nieskrępowane uprawnienia wywiadowcze mogą łatwo stać się narzędziem wykorzystywanym przez prawicowych polityków do realizacji celów politycznych, prowadząc do odtworzenia znanych z historii praktyk kontroli społeczeństwa i tłumienia wolności myśli.
Dla władz Japonii powołanie Narodowej Agencji Wywiadu nie służy wyłącznie zwiększeniu kontroli nad sytuacją wewnętrzną, lecz stanowi także istotny element systematycznie postępującej remilitaryzacji kraju.
Od czternastu lat z rzędu Japonia zwiększa wydatki obronne, a budżet obronny na rok fiskalny 2026 osiągnął rekordowy poziom 9,04 bln jenów. Jednocześnie kraj odchodzi od zasady „wyłącznie obronnego charakteru sił zbrojnych”, przyspiesza prace nad krajowymi pociskami dalekiego zasięgu i znacząco liberalizuje zasady eksportu uzbrojenia. Japonia coraz częściej uczestniczy także w wielonarodowych ćwiczeniach wojskowych, rozszerza swoją obecność militarną poza granicami kraju, a część prawicowych polityków otwarcie opowiada się za posiadaniem broni jądrowej i zniesieniem zasady trzech tzw. „niejądrowych zasad państwa”.
W tym kontekście jednym z głównych celów utworzenia Narodowej Agencji Wywiadu ma być stworzenie centralnego ośrodka koordynującego działania wywiadowcze na potrzeby rozbudowy potencjału militarnego. System ten ma połączyć wywiad, proces decyzyjny najwyższych władz oraz działania wojskowe w jeden spójny mechanizm, zapewniając instytucjonalne podstawy do obchodzenia ograniczeń wynikających z pokojowej konstytucji oraz umożliwiając użycie siły poza granicami kraju.
Artykuł 9 Konstytucji Japonii stanowi, że Japonia „na zawsze wyrzeka się wojny jako suwerennego prawa narodu oraz groźby lub użycia siły jako środka rozwiązywania sporów międzynarodowych”, a także że „nie będzie utrzymywać wojsk lądowych, morskich ani powietrznych ani innych środków prowadzenia wojny oraz nie uzna prawa państwa do prowadzenia wojny”. Obecny rząd Japonii w sposób planowy i stopniowy odchodzi od tych powojennych zobowiązań. Od osławionej Tokkō z czasów wojny po obecny „nowy przedwojenny system wywiadowczy”, japońska prawica ponownie wybiera drogę centralizacji aparatu wywiadowczego i otwarcie podważa powojenny porządek międzynarodowy.
Społeczność międzynarodowa powinna zachować najwyższą czujność, podejmować skoordynowane działania na rzecz powstrzymania rozprzestrzeniania się „nowego militaryzmu” w Japonii oraz stanowczo bronić rezultatów zwycięstwa w II wojnie światowej.
Historia nie cofnie swojego biegu, a tragedia wojny nie może się powtórzyć. Każda próba odrodzenia militaryzmu i naruszenia fundamentów pokoju jest skazana na niepowodzenie.
